Kirkuty – cmentarze żydowskie w Polsce

Czy znane jest Ci pojęcie “kirkut”? Tym właśnie wyrażeniem wielu Polaków określa cmentarze żydowskie. Etymologia tej nazwy opiera się na dwóch niemieckich słowach: “Kirche” (oznaczającym kościół) i “Hof” (nieprzetłumaczalnym określeniu terenu, który otacza dany obiekt). Najprościej mówiąc, ze słowem “kirhut” utożsamiano teren wykorzystywany w celach kościelnych i duchowych, dedykowany ludności żydowskiej. W zależności od regionu Polski, mieszkańcy mogą używać nie tylko tego słowa, ale i jego odmian – np. na Śląsku używa się słowa “kyrchowek”.

Charakterystyka cmentarzy żydowskich

Cmentarze, na których chowano biedniejszych, często były otoczone jedynie niewielkim wałem usypanym z ziemi. Jako nagrobki wykorzystywano większe kamienie, na których czasami ryto inskrypcje upamiętniające. Miejskie cmentarze były zamknięte solidnym murem kamiennym i zawierały przestrzeń przeznaczoną praktykom rytualnym. W wierzeniach żydowskich miejsce, w którym spoczywają zmarli, jest uznawane za nieczyste, dlatego na cmentarzach znajdowały się często ujęcia wody. Żydowskie stele nagrobne nazywamy macewami – ich cechą charakterystyczną jest obecność inskrypcji i płaskorzeźb, zazwyczaj o bogatym symbolicznym znaczeniu. Umieszczane na nich symbole bezpośrednio nawiązywały do najważniejszych dogmatów judaizmu lub do cech, którymi zmarły wykazał się za życia. W żydowskiej tradycji miejsce spoczynku jest wieczne i nienaruszalne – takie przykazanie zostało zapisane w świętej księdze judaizmu zwanej Talmudem. Są jednak od tego odstępstwa. Między innymi ciało zmarłego można przenieść, gdy cmentarzowi coś zagraża (np. niekorzystne warunki atmosferyczne lub ryzyko dewastacji). Zwyczajowo grzebano zmarłych pojedynczo i dbano o to, by chować w oddaleniu samobójców i przestępców. 

Najsłynniejsze cmentarze żydowskie w Polsce

Na mocy statutu kaliskiego Żydzi uzyskali prawną ochronę swoich cmentarzy – stało się to dopiero w XIII w. W tym czasie powstał jeden z najsłynniejszych, tzw. stary cmentarz żydowski w Kaliszu. Co ciekawe, znajdował się on na kaliskim osiedlu zwanym Czaszkami – nazwa ta wzięła się od licznych pozostałości kości, na które napotykali się mieszkańcy Kalisza. Na początku XX w. podjęto tam prace konserwatorskie, których celem było odrestaurowanie kilkuset żydowskich nagrobków i uratowanie spuścizny tej fascynującej kultury. Gdy nadeszła II Wojna Światowa trud ten został jednak zniweczony, a nagrobki zniszczone przez Niemców. Dziś w tym miejscu nie ma już śladu po starym kirkucie – znajdziemy tam szkołę i osiedle służące ludności wsi Czaszki.

Unikatowym przykładem znanego żydowskiego cmentarza jest kirkut w Lutowiskach z XVIII w. Prowadzono na nim liczne prace badawcze, które pomogły ocalić kilkaset macew. Powszechnie znany jest również warszawski cmentarz z XIX w., na których pochowano wielu artystów, naukowców i duchownych – jest to jeden z największych cmentarzy żydowskich na całym świecie. Jego przestrzeń podzielona jest na kwatery przypisane poszczególnym grupom społecznym. Warto go odwiedzić i przyjrzeć się zachwycającym dekoracjom nagrobków oraz detalom architektonicznym poszczególnych grobowców. Obecnie na terenie Polski znajduje się jedynie około 1200 cmentarzy żydowskich. 

Mity o cmentarzach żydowskich

Niewiele wystarczy, by pojawiły się pogłoski dotyczące miejsc pochówków zmarłych. Dotyczy się to także kirkutów, w ludowych wierzeniach funkcjonowało wiele mitów dotyczących ich. Wierzono, że zazwyczaj ludzie chowani są w pozycji kucznej – w rzeczywistości zwłoki chowano w pozycji wyprostowanej. Mit ten mógł wziąć się z obserwacji niezrozumiałych zwyczajów pogrzebowych i zwłok, które z przyczyn losowych mogły ułożyć się w nienaturalnej pozycji. Innym popularnym wierzeniem było przekonanie o bogactwie pochówków Żydów – prawdopodobnie miało na to wpływ stereotypowe myślenie o tej społeczności. Prawda jednak była inna – tradycja żydowska zakłada skromność pochówku. Wierzono także i w inne pogłoski, nie mające potwierdzenia w rzeczywistości. Chociażby uważano, że Żydzi nie dbali o swoje groby, podczas gdy źródła pisane i materialne potwierdzają ich ogromny szacunek do miejsc spoczynku zmarłych. 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *